Gruźlica to choroba zakaźna, którą wywołują Gram-dodatnie bakterie Mycobacterium tuberculosis, zwane pałeczkami lub prątkami (również prątkami Kocha - od nazwiska ich odkrywcy, Roberta Kocha, który je pierwszy opisał w 1882 r.).
Mikroskopijne prątki (0,5 x 3 µm) kształtem przypominają walec. Mają bardzo zwarte, twarde ścianki, stąd ich wielka odporność. Dlatego często trzeba podawać kilka antybiotyków, a nawet łączyć je z lekami, które rozmiękczają ścianki bakterii. Wtedy antybiotyki mogą się dostać do ich wnętrza i je zniszczyć.
Prątki są kwasooporne, zasadooporne, alkoholooporne. Przy dostatecznej wilgotności (bez dostępu światła) w glebie lub kurzu mogą przetrwać nawet kilka lat. Rozmnażają się dość wolno – podział następuje co 18–20 godzin.
Prątek gruźlicy jest bardzo wrażliwy na działanie promieniowania ultrafioletowego - światła słonecznego, które szybko zabija prątki. Również wysoka temperatura (gotowanie, pasteryzowanie) powoduje szybkie zabicie prątków. W temperaturze 75°C stają się nieszkodliwe już po 10 sekundach.
Wykazują za to dużą odporność na gnicie i wysychanie. W wydalinach zarówno ludzkich jak i zwierzęcych wykazują zdolności życiowe nawet przez kilka miesięcy. W wodzie przeżywają do 3 miesięcy. W kwaśnym mleku zachowują zdolności życiowe nawet do 2 tygodni, w maśle 1 miesiąc, w serach miękich nawet pół roku. Prątków nie niszczą też takie procesy technologiczne jak wędzenie, peklowanie, solenie. Wykazują dość znaczną oporność na konwencjonalne środki dezynfekcyjne.
Inne mykobakterie takie jak Mycobacterium bovis, Mycobacterium africanum, Mycobacterium canetti czy Mycobacterium microti wywołują choroby zwane mykobakteriozami i z reguły nie infekują zdrowych osób dorosłych, natomiast są często spotykane u osób z upośledzeniem odporności, np. w przebiegu AIDS.
.
Gruźlica jest chorobą zaraźliwą- przenosi się bowiem z osobnika chorego na osobnika zdrowego. Źródłem zakażenia prątkiem jest najczęściej chory na gruźlicę prątkujący. Taki chory podczas kaszlu, kichania, odkrztuszania, odpluwania, głośnego śmiechu, mówienia, wydala prątki wraz z kropelkami śluzu. Kropelki z zawartymi prątkami unoszą się w powietrzu, wysychają i opadają wraz z wdychanym powietrzem, mogą dostać się do płuc. Dochodzi do zakażenia prątkiem. Takie zakażenie drogą powietrzną, zwane też zakażeniem inhalacyjnym (kropelkowym) jest najczęstszym. Jeden chory prątkujący nie leczony zakaża w ciągu roku średnio od 10 do 15 ludzi. Bardzo rzadko do zakażenia prątkiem dochodzi drogą pokarmową - poprzez spożycie produktów żywnościowych zawierających prątki. Najczęściej poprzez spożycie surowego mleka lub jego przetworów pochodzących od chorego na gruźlicę bydła- krowy. W Polsce takie niebezpieczeństwo jest znikome, gdyż gruźlica bydła występuje incydentalnie. Gotowanie mleka lub jego pasteryzacja powoduje zabicie prątków. U większości ludzi na tym etapie - zakażenia - prątki pozostają w organizmie w stanie uśpionym pod czujnym nadzorem sił obronnych - odpornościowych. Nie jest to jednak odporność bezwzględna. Ta obrona może zostać przełamana. U człowieka zakażonego, ryzyko zachorowania na gruźlicę utrzymuje się przez całe życie, a największe jest w pierwszym i drugim roku od zakażenia.
W przeciwieństwie do innych chorób zakaźnych jedynie u 3-8% ludzi zakażonych prątkiem rozwija się choroba - gruźlica. Przyczyną przerwania tej swoistej równowagi między prątkiem a ustrojem Wszystkie czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które powodują załamania sił obronnych człowieka burzą tą równowagę czyniąc organizm bardziej podatnym na rozwój choroby. Dochodzi do ożywienia dotychczas "uśpionych" prątków, ich mnożenia i ich szerzenia się w ustroju człowieka doprowadzając do postępującej choroby. Dlatego uważa się, że zakażenie prątkiem jest warunkiem koniecznym, ale nie wystarczającym do zachorowania.
Przeniknięcie bakterii do płuc nie jest równoznaczne z zachorowaniem. Prątki, które przedostaną się do pęcherzyków płucnych, mogą bowiem od razu zginąć pod wpływem działań naszego układu immunologicznego lub pozostać przy życiu, ale nie rozmnażać się - i tak przetrwać w naszym ciele wiele lat, nie robiąc nam nic złego. Jednak od chwili przeniknięcia bakterii do organizmu ryzyko zachorowania utrzymuje się przez całe życie. Największe prawdopodobieństwo zachorowania występuje w pierwszym i drugim roku od zakażenia. Choroba rozwija się u ok. 10 proc. zakażonych.
Najbardziej podatne na jej atak są dzieci, osoby niedożywione (także z powodu częstego stosowania diet odchudzających), diabetycy, cierpiący na wrzody żołądka i dwunastnicy, palacze, a także osoby nadużywające alkoholu oraz narkomani.
Do czynników wewnętrznych sprzyjających przejściu zakażenia prątkiem w chorobę, należą pewne choroby które na tyle osłabiają organizm, że sprzyjają rozwojowi gruźlicy. Obecnie najbardziej niebezpieczną chorobą jest HIV/AIDS. Zakażenie HIV atakuje bezpośrednio elementy układu odpornościowego, które odgrywają rolę w obronie przed rozwojem gruźlicy. Zakażenie HIV - kilkudziesięciokrotnie zwiększa ryzyko rozwoju gruźlicy u osoby zakażonej. Dobitnie o tym świadczy 2-3 krotny wzrost zachorowań na gruźlicę w krajach Afryki Subsaharyjskiej - gdzie zakażenie HIV jest powszechne- w ciągu ostatnich kilkunastu lat.
Gruźlica była i jest klasycznym przykładem choroby społecznej a więc związany z warunkami bytowania: życia (mieszkanie, odżywienie) pracy i wypoczynku. Nie jest dziełem przypadku fakt, że obecnie prawie 95% zachorowań i 98% zgonów z powodu gruźlicy na świecie przypada na ubogie kraje tzw Trzeciego Świata.
Leczenie przeciwprątkowe jest główną i najistotniejszą składową wszystkich nowoczesnych programów zwalczania gruźlicy - ma w nich absolutny priorytet. Gruźlica jest obecnie w pełni wyleczalna. Chory powinien wiedzieć i być przekonany, że stosując się do zaleceń lekarza zostanie wyleczony i będzie mógł powrócić do dawnego stylu życia i pracy.Chory po kilku tygodniach leczenia nie odczuwa żadnych dolegliwości, ma poczucie zdrowia i wtedy często przerywa leczenie. W następstwie oddala się wyleczenie, dochodzi do pogorszenia stanu zdrowia - przedłużenia prątkowania, i co szczególnie niebezpieczne może prowadzić do powstawania prątków opornych na leki p/prątkowe. Często kończy się to śmiercią. Około 2 mln ludzi na świecie nadal umiera z powodu tej w pełni uleczalnej choroby.
W Polsce 95 proc. przypadków to gruźlica płuc. Płuca są bowiem najczęstszym miejscem, do którego prątek dostaje się do człowieka i najczęściej tam jest jego pierwotna siedziba.
Ale choroba może zaatakować każdy narząd i tkanki ludzkiego organizmu, najczęściej układ moczowy, węzły chłonne, kości i stawy.
Leczenie chorego może być prowadzone wyłącznie ambulatoryjnie. Leczenie szpitalne poza oczywistymi wskazaniami klinicznymi (ciężki stan chorego), a także społecznymi i/lub epidemicznymi (bieda, złe warunki mieszkaniowe) nie jest konieczne. Natomiast ułatwia wdrożenie chorego do dyscypliny leczenia, pozwala na wybór leków najbardziej akceptowanych przez chorego, na jego obserwację i eliminację objawów ubocznych związanych z leczeniem i, co jest bardzo istotne, przeprowadzenie pierwszej, intensywnej fazy leczenia w warunkach pełnego nadzoru. Chory prawidłowo leczony już po miesiącu przestaje być zaraźliwy dla otoczenia.
Chory wychodzi ze szpitala odprątkowany. Nie jest już niebezpieczny dla otoczenia i dalsze leczenie także pod nadzorem, może kontynuować w najbliższej przychodni rejonowej. Tam pobiera leki przepisane przez specjalistę chorób płuc. Chory leczony nie wymaga specjalnej diety (przekarmiania). Wskazane jest rzucenie nałogu palenia papierosów, picia alkoholu.
Wykrycie choroby we wczesnym stadium, a więc takim, w którym płuca są mało zniszczone, pozwala wyleczyć chorego bez żadnych następstw choroby i powrót do poprzedniego stylu życia i pracy pacjenta. W przypadku, gdy choroba jest rozpoznana później, chory również może być wyleczony, jego płuca goją się. Jednak uszkodzone części ulegają "zbliznowaceniu" (włóknieniu) i zmniejsza się "powierzchnia oddechowa płuc". Ozdrowieniec gruźlicy łatwo się męczy, odczuwa duszność, często w stopniu powodującym inwalidztwo oddechowe. W przypadku wykrycia gruźlicy w rodzinie pozostali jej członkowie wspólnie zamieszkali z chorym powinni się przebadać w celu wykluczenia u nich gruźlicy. W przypadku dzieci celowe jest stosowanie leczenia profilaktycznego.
Jak się chronić przed gruźlicą?
Największym niebezpieczeństwem są tzw. chorzy prątkujący, czyli rozsiewający zarazki gruźlicy w ślinie podczas kaszlu, kichania, śmiechu i mówienia. Najskuteczniejszym więc sposobem uniknięcia zakażenia jest zachowanie ostrożności w kontaktach z innymi ludźmi. Jeśli ktoś w naszym otoczeniu kaszle, odsuńmy się jak najdalej lub wyjdźmy do innego pomieszczenia. Jeśli to możliwe, zadbajmy o przewietrzenie pokoju.
Nie kupujmy nabiału i mięsa na bazarze, zwłaszcza od nieznanych producentów. Wprawdzie gruźlica u bydła została w Polsce opanowana, ale nie wszyscy hodowcy oddają mięso i mleko do badań weterynaryjnych.
